30 October 2026

Proposta OJE 2027 Seidauk Garante Sustentabilidade Fiskál no Reziliénsia Ekonómika

La’o Hamutuk apresia esforsu Governu nian iha elaborasaun proposta OJE ba 2027, inklui Konsulta Sidadania iha munisípiu hotu to’o aprezentasaun proposta OJE ba Parlamentu Nasionál 2027, no hala’o seminariu Jornada Orsamentál. Maibé, presiza hadia’ prosesu konsultasaun atu garante partisipasaun públika ne’ebé efetiva no reflete ba prioridade povu nian.

Publikasaun dokumentu PPL no livru (OJE) 2027 seidauk garante asesu públiku ne’ebé kompletu no fasil, tanba dokumentu balun difísil atu asesu no iha inkonsisténsia. Ministériu Finansa no Parlamentu Nasionál tenke garante katak dokumentu orsamentál publika iha tempu sufisiente no fasil atu asesu, atu sidadaun no sosiedade sivíl bele analiza no fó kontribuisaun.

La’o Hamutuk mós preokupa ho diferensa iha projesaun levantamentu Fundu Petrolíferu entre Tabela 60, iha Livru Relatóriu Orsamentál, no Tabela 5, iha Livru Elementus Informativu, Volume I. Governu presiza esplika no rezolve diferensa ida ne’e atu garante informasaun orsamentál ne’ebé konsistente no bele fiar. Preokupasaun prinsipál sira seluk kona-ba Proposta Lei OJE 2027 mak hanesan tuir mai;

Sustentabilidade Fiskál no Fundu Petrolífeiru

Iha Proposta OJE 2027, reseita ba OJE sei depende maka’as ba Fundu Petrolífeiru, enkuantu reseita doméstika kontribui de’it parte ki’ik ba orsamentu. Maske nune’e despeza estadu kontinua aumenta, inklui saláriu no vensimentu, ne’ebé sa’e husi tokon $487 ba tokon $523, no despeza totál projeta sa’e to’o 12% kompara ho OJE 2026. Situasaun ida ne’e hatudu katak konsolidasaun fiskál seidauk rezolve problema estruturál sira.

La’o Hamutuk mós preokupa ho Proposta do Lei OJE iha Artigu 5 sobre Dívida Públiku, ne’ebé husu atu autoriza Governu hodi halo empréstimu públiku to’o biliaun $1.600 hodi finansia infraestrutura, atividade petróleu no gás inklui, atividade sira seluk hodi garantia ekonomia Timor-Leste. Dívida ho montante boot no prazu naruk bele aumenta risku fiskál no hatodan jerasaun futuru se investimentu sira la prodús retornu ekonómiku ne’ebé klaru.

Kreximentu Ekonómiku no Diversifikasaun Ekonomia

Maski projesaun kreximentu PIB hatudu 4,3% iha 2026 no sei sa’e ba 4,6% iha 2027, kreximentu ida ne’e seidauk prova ekonomia nasionál produtiva, inkluziva no sustentável. Governu presiza haree mós indikadór sira seluk hanesan; kriasaun empregu, produtividade setór privadu, pobreza, inflasaun, balansu komérsiu no kapasidade kompra família sira, La’o Hamutuk konsidera Timor-Leste nian kreximentu PIB la sufisiente bainhira indikadór sósiu ekonómiku seluk la hatudu progresu.

Relatóriu Komérsiu Esternu 2025 hatudu défise komersiál sasán liu tokon $900, ne’ebé reflete dependénsia maka’as ba produtu importadu. Entretantu, Taxa dezempregu 1,6%–1,8% iha 2025, maibé partisipasaun forsa traballu 30,5% de’it, maioria traballadór iha setór informál no la tama iha estatístika dezempregu, empregu formál limitadu, liu-liu oportunidade aborsaun ba foinsa’e sira. 

La’o Hamutuk preokupa katak prioridade orsamentál kontinua orienta ba atividade petróleu no Greater Sunrise, enkuantu setór produtivu hanesan agrikultura, peskas, turizmu, indústria manufatura no empreza ki’ik no médiu seidauk hetan investimentu adekuadu. Maski despeza estadu iha investimentu setór Ekonomia Azúl sa’e to’o tokon $492, maibé programa espesífiku ba ekonomia azúl to’o de’it 3%, no kuaze 55% mak aloka ba setór petróleu no gas maske atividade mina-rai no gás la’ós parte husi ekonomia azúl.

Reseita Estadu, Seguransa Ai-han no Investimentu Estratéjiku

La’o Hamutuk apresia esforsu Governu nian atu reforma sistema impostu hodi aumenta reseita doméstika. Maibé, introdusaun Impostu Valór Akresentadu (IVA) no impostu seletivu presiza iha avaliasaun kle’an atu evita todan ba família vulnerável sira ho rendimentu ki’ik.

Ami preokupa katak proposta OJE ba 2027, setór estratejiku sira ne’ebé bele ajuda kontribui ba diversifikasaun ekonomika hotu totál hetan de’it 18%, bele hetan informasaun no dadus iha submisaun. Setór estratejiku hirak ne’e, loloos tenke simu oportunidade finansiál husi Fundu Petroliferu hodi bele transforma ekonomia atuál ba diresaun ida ne’ebé sustentavel.

Iha Proposta OJE 2027, agrikultura hetan de’it 2,1% husi alokasaun orsamentál, enkuantu finansiamentu resposta ba mudansa klimátika mós limitadu. Maski Governu rekoñese importánsia husi agrikultura, seidauk hatudu prioridade ne’ebé sufisiente iha asaun konkretu. Resposta ba problema estruturál sira labele limita de’it husi subsidiu temporariu.

Pandemia COVID-19 no konflitu iha Médiu Oriente iha 2026, inklui risku aumentu folin ai-han, hatudu vulnerabilidade Timor-Leste nian tanba depende ba merkadu internasionál. 

Projetu Tasi Mane, Greater Sunrise no Fundu Infraestrutura

La’o Hamutuk preokupa viabilidade ekonómika, retornu finanseiru no impaktu Projetu Tasi Mane no atividade petróleu sira seluk. Maski Governu gasta ona despeza balun, benefísiu sustentável ba ekonomia no povu seidauk klaru.

Iha Proposta OJE 2027, MPRM propoin alokasaun signifikativa ba atividade sira relasiona ho Greater Sunrise, inklui tokon $193,5 ba negosiasaun no estudu dezenvolvimentu, tokon $38,35 ba estudu tékniku pipeline ba Natarbora, no montante seluk ba estudu Kampu Bayu-Undan no Projetu Tasi Mane, inklui programa sira seluk ne’ebé MPRM propoin iha Proposta OJE 2027.

Fundu Infraestrutura mós presiza planeamentu realistíku. Despeza ne’ebé propoin ba 2027 tokon $327, no projesaun ba 2028 aumenta maka’as to’o biliaun $1.807. La’o Hamutuk preokupa katak montante boot bele sai risku se instituisaun sira la iha kapasidade atu planeia, ezekuta no monitoriza projetu ho kualidade, transparénsia no responsabilidade.

Rekomendasaun

Bazeia ba preokupasaun sira ne’ebé temi iha leten, La’o Hamutuk rekomenda ba Governu no Parlamentu Nasionál atu konsidera no hala’o medida sira tuir mai:

  1. Hadi’a transparénsia no partisipasaun públika. Publika dokumentu orsamentál hotu-hotu iha tempu sufisiente, kompletu, konsistente no fasil atu asesu, no garante oportunidade sufisiente ba publiku interesada no sosiedade sivíl atu analiza no fó kontribuisaun antes foti aprovasaun finál globál.

  2. Hametin sustentabilidade fiskál no jestaun Fundu Petróleu. Estabelese estratéjia fiskál ne’ebé klaru no bele sukat, hodi hamenus dependénsia ba Fundu Petróleu, aumenta reseita doméstika no asegura katak despeza Estadu tuir kapasidade finanseira nasaun nian iha tempu naruk.

  3. Revee ho rigor proposta dívida públika to’o tokon $1.6. Antes fó autorizasaun, avalia kapasidade Estadu atu selu fila-fali empréstimu, kustu finanseiru, risku no retornu ekonómiku no sosiál, liu-liu ba atividade petróleu no gás, atu evita risku fiskál no todan ba jerasaun sira iha futuru.

  4. Garante despeza ba projetu estratéjiku sira ho avaliasaun independente. Antes halo despeza públika boot ba Projetu Tasi Mane, Greater Sunrise no atividade estrativa sira, liu-liu iha 2027 no 2028, Governu presiza publika estudu viabilidade, kustu totál, fonte finansiamentu, investidór, retornu esperadu no risku ambientál no sosiál. Desizaun kona-ba investimentu tenke bazeia ba evidénsia ne’ebé transparente no komparasaun ho alternativa sira ne’ebé bele fó benefísiu sustentável ba povu.

  5. Garante reforma tributária ne’ebé justu. Antes introdús Impostu Valór Akresentadu (IVA) no impostu seletivu, avalia impaktu ba família vulnerável sira, liu-liu família ho rendimentu ki’ik, no prepara medida atu proteje sira nian asesu ba ai-han nutritivu no nesesidade bázika.

  6. Prioritiza seguransa ai-han no reziliénsia hasoru mudansa klimátika. Aumenta investimentu iha produsaun ai-han lokál, irrigasaun, jestaun bee, peskiza agríkola, infraestrutura no apoiu ba agrikultór sira, atu hamenus vulnerabilidade ba merkadu internasionál no mudansa folin ai-han.

  7. Rediresiona investimentu ba diversifikasaun ekonomia no empregu sustentável. Hametin setór agrikultura, peska, turizmu, indústria no empreza ki’ik no médiu, hodi aumenta produsaun lokál, kria oportunidade servisu, hamenus dependénsia ba importasaun no harii baze ekonómika ne’ebé sustentável liu.

The Proposed 2027 Budget Does Not Ensure Fiscal Sustainability or Economic Resilience

La'o Hamutuk appreciates the Government's efforts to elaborate the 2027 budget proposal, from the Citizens' Consultation in all municipalities to the presentation of the budget proposal to the National Parliament, and the Budget Day seminar. However, the consultation process needs to be improved to ensure effective public participation and reflect the priorities of the people.

The publication of the 2027 Proposed budget law and books does not guarantee complete and easy public access, as some documents are hard to find and have inconsistencies. The Ministry of Finance and the National Parliament must ensure that budget documents are published in sufficient time and easily accessible, so that citizens and civil society can analyze and contribute.

La'o Hamutuk is concerned about the difference in projected Petroleum Fund withdrawals between Table 60, in the Budget Report Book, and Table 5, in the Informative Elements Book, Volume I. The Government needs to explain and resolve this difference to ensure consistent and reliable budget information. Our other main concerns regarding the 2027 Budget Bill are as follows:

Fiscal Sustainability and the Petroleum Fund

In the 2027 Budget Proposal, budget revenues will depend heavily on the Petroleum Fund, while domestic revenues contribute only a small part. However, state expenditure continues to increase, including salaries and wages, which increased from $487 million to $523 million, and total expenditure is projected to increase by 12% compared to 2026. This shows that fiscal consolidation has not solved structural problems.

La'o Hamutuk is also concerned with Article 5 in the Budget Bill on Public Debt, which authorizes the Government to contract up to $1.6 billion in loans to finance infrastructure, oil and gas activities  and other activities to support economic security. Large amounts of long-term debt increase fiscal risk and burden future generations if investments do not produce clear economic returns.

Growth and Economic Diversification

Although the projected GDP growth is 4.3% in 2026 and will rise to 4.6% in 2027, this growth has not indicated a productive, inclusive and sustainable national economy. The government needs to look at other indicators such as; job creation, private sector productivity, poverty, inflation, trade balance and household purchasing power. La'o Hamutuk considers that Timor-Leste's GDP growth is not enough when other socio-economic indicators do not show progress.

The 2025 External Trade Statistics Report shows a goods trade deficit of more than $900 billion, reflecting a heavy reliance on imported products. Meanwhile, the unemployment rate is 1.6%-1.8% in 2025, but the labor force participation is only 30.5%; most workers are in the informal sector and are not included in unemployment statistics There is limited formal employment, especially opportunities for young people.

La'o Hamutuk is concerned that budgetary priorities continue to be oriented to petroleum activities and Greater Sunrise, while productive sectors such as agriculture, fisheries, tourism, manufacturing, and small and medium enterprises do not yet receive adequate investment. Although state expenditure on investment in the Blue Economy increased to $492 million, the specific program for the Blue Economy only grew 3%, and almost 55% was allocated to oil and gas even though oil and gas activities are not part of the Blue Economy.

State Revenue, Food Security and Strategic Investment

La'o Hamutuk appreciates the Government's efforts to reform the tax system to increase domestic revenue. However, the introduction of Value Added Tax (VAT) and selective taxation need to be thoroughly evaluated to avoid burdening vulnerable low-income families.

We are concerned that in the proposed 2027 budget, strategic sectors that can contribute to economic diversification total only 18%; more data is in our submission. These strategic sectors should get financial opportunities from the Petroleum Fund to transform the current economy into a sustainable direction.

In the proposed 2027 Budget, agriculture receives only 2.1% of the budgetary allocation, while climate change response funding is also limited. Although the Government recognizes the importance of agriculture, it has not prioritized concrete actions. Responses to structural problems should not be limited to temporary subsidies.

The COVID-19 pandemic and 2026 conflict in the Middle East, leading to rising food prices, show Timor-Leste's vulnerability to dependence on the international market.

Tasi Mane Project, Greater Sunrise and the Infrastructure Fund

La'o Hamutuk is concerned about the economic viability, financial return and impact of the Tasi Mane Project and other petroleum activities. Although the Government has already spent some money, the sustainable benefits to the economy and the people are not yet clear.

In the 2027 Budget Proposal, MPRM proposes significant allocations for activities related to Greater Sunrise, including $193.5 million for negotiations and development studies, $38.35 million for a Natarbora pipeline technical study, and other amounts for Bayu-Undan and Tasi Mane Project studies, as well as other programs.

The Infrastructure Fund also requires realistic planning. The proposed expenditure for 2027 is $327 million, and the projection for 2028 increases greatly significantly to $1.807 billion. La'o Hamutuk is concerned that large amounts of money may be wasted if institutions do not have the capacity to plan, execute and monitor projects with quality, transparency and accountability.

Recommendations

Based on the above concerns, La'o Hamutuk recommends that the Government and the National Parliament consider and implement the following measures:

  1. Improve transparency and public participation. Publish all budget documents in a timely, complete, consistent and easy-to-access manner, and ensure sufficient opportunity for the public and civil society to analyze and contribute before final approval.

  2. Strengthen fiscal sustainability and management of the Petroleum Fund. Establish a clear and measurable fiscal strategy to reduce dependence on the Petroleum Fund, increase domestic revenues and ensure that State expenditure is in line with the country's long-term financial capacity.
     
  3. Rigorously review public debt proposals up to $1.6 billion before authorizing them. Assess the State's capacity to repay loans, financial costs, economic and social risks and returns, especially for oil and gas activities, to avoid fiscal risks and burdens on future generations.

  4. Condition expenditure on strategic projects with independent evaluations. Before making large public expenditures on the Tasi Mane Project, Greater Sunrise and extractive activities, especially in 2027 and 2028, the Government should publish a feasibility study including total costs, sources of financing, investors, expected return and environmental and social risks. Investment decisions should be based on transparent evidence and compared with alternatives that can provide sustainable benefits to the people.

  5. Ensure fair tax reform. Before introducing a Value Added Tax (VAT) and selective taxation, assess the impact on vulnerable families, especially low-income families, and prepare measures to protect their access to nutritious food and basic necessities.

  6. Prioritize food security and resilience to climate change. Increase investment in local food production, irrigation, water management, agricultural research, infrastructure and support to farmers, to reduce vulnerability to international markets and food price changes.

  7. Redirect investment towards economic diversification and sustainable employment. Strengthen agriculture, fisheries, tourism, manufacturing and small and medium enterprises, to increase local production, create jobs, reduce dependence on imports and build a more sustainable economic base.

29 October 2026

Pobreza iha Timor-Leste: Taxa Pobreza Nasionál Tun, Maibé kontinua nafatin Dezigualdade Ekonómika no Dezafiu Estruturál

Institutu Nasionál Estatístika Timor-Leste (INETL), I.P., hamutuk ho Ministériu Finansa, publika sumáriu husi rezultadu Peskiza Padraun Moris iha Timor-Leste 2024 (TLSLS 2024). Peskiza ida ne’e hala’o entre Abril no Outubru 2024, ho amostra uma-kain hamutuk 7.424, atu avalia situasaun pobreza, dezigualdade no kondisaun moris iha Timor-Leste. Rezultadu husi peskiza fó baze importante ba diskusaun públika no formulasaun polítika publika ne’ebé responde ba povu nian nesesidade. Infelizmente, ami nota katak, laiha informasaun no dados sira relevante kada tinan lima no dados peskiza ida ne’e publika tarde liu tinan rua hafoin peskiza.

Ba La’o Hamutuk, dadus hirak ne’e tenke analiza ho kritika no transparente atu garante katak progresu ne’ebé rejista iha estatístika tradús ba hadi’ak povu nian moris no hamenus dezigualdade iha sosiedade.

Relatóriu peskiza hatudu katak taxa pobreza nasionál tun husi 48,4% iha 2014 ba 37,0% iha 2024. Ida ne’e reprezenta redusaun pontu 11,4% durante períodu tinan sanulu. Maibé, importante atu nota katak valór 48,4% ba 2014 mak estimativa ne’ebé ajusta liu husi métodu estatístiku atu permite komparasaun ho 2024. Valór ida ne’e la hanesan ho estimativa 41,8% ne’ebé relata iha publikasaun orijinál kona-ba 2014, tanba estimativa rua ne’e bazeia ba métodu ne’ebé diferente. Tanba ne’e, komparasaun dokumentu rua tenke uza valór ne’ebé metodolojikamente komparável, atu evita interpretasaun sala kona-ba evolusaun pobreza iha Timor-Leste. Durante tinan 10 populasaun Timor-Leste aumenta 16.5%. nune’e, númeru ema moris iha pobreza aumenta.

Redusaun taxa pobreza nasionál nudár progresu importante ba povu no nasaun Timor-Leste. Maibé, rezultadu ida ne’e la signifika katak problema pobreza rezolve ona ka família sira hotu hetan benefísiu husi dezenvolvimentu ho maneira iguál. Taxa pobreza nasionál fó vizaun jerál, maibé presiza analiza mós distribuisaun pobreza, dezigualdade, rendimentu família, oportunidade servisu no asesu ba nesesidade bázika. Situasaun ida ne’e importante atu komprende se progresu ekonómiku lori benefísiu ba populasaun tomak ka benefísiu sira konsentra liu iha grupu balu.

Pobreza rurál no urbana: diferensa ne’ebé kontinua boot

TLSLS 2024 hatudu katak disparidade entre área rurál no urbana kontinua boot. Iha 2024, taxa pobreza iha área rurál 44,45%, kompara ho 18,43% iha área urbana. Ida ne’e signifika katak ema ne’ebé hela iha área rurál enfrenta pobreza ne’ebé grave liu kompara ho ema ne’ebé hela iha área urbana.

Tuir estimativa, ema na’in 523,000 ne’ebé moris iha situasaun pobreza, husi númeru ne’e, ema na’in 449,000, ka besik 86%, hela iha área rurál. Dadus ida ne’e hatudu katak pobreza iha Timor-Leste iha disparidade jeográfika ne’ebé klaru. Taxa pobreza iha área rurál la’ós de’it aas liu duké iha área urbana, maibé maioria ema sira ne’ebé moris iha situasaun pobreza mós hela iha área rurál.

Diferensa ida ne’e presiza hetan atensaun espesífika husi Governu, Parlamentu Nasionál no parseiru dezenvolvimentu sira. Polítika públika tenke haree ba obstákulu estruturál ne’ebé limita família rurál atu hadi’a sira nian moris, inklui falta oportunidade servisu, produtividade agrikultura ne’ebé ki’ik, asesu limitadu ba merkadu, transporte ne’ebé karu, infraestrutura ne’ebé seidauk sufisiente no asesu ba servisu báziku ne’ebé la hanesan iha fatin hotu. Ita mós presiza fó atensaun katak pobreza ne’ebé tun iha area urbana mós kontribui maka’as husi despeza públiku ne’ebé barak liu mai husi levantamentu Fundu Petrolíferu, Fundu ne’ebé ameasa atu hotu durante dékada ida tuir mai ka sedu liu.

Maibé, diferensa entre área rurál no urbana la bele diskute de’it husi lokálizasaun maibé presiza analiza mós fonte rendimentu, tipu empregu, produtividade, kustu moris, propriedade no asesu ba rekursu produtivu. Análize ne’ebé fahe dadus tuir munisípiu, seksu, idade, grupu rendimentu no tipu atividade ekonómika sei bele ajuda identifika grupu sira ne’ebé presiza apoiu prioritáriu no polítika saida mak bele responde ba sira nian nesesidade.

Pobreza  la’ós de’it problema individuál ka família ida-idak nian situasaun sósiu ekonómiku maibé mós iha relasaun ho estrutura ekonómika, distribuisaun oportunidade, asesu ba servisu públiku no orientasaun investimentu estadu. Tanba ne’e, hamenus pobreza presiza polítika ne’ebé la limita ba asisténsia temporária, maibé hametin kapasidade família no komunidade atu hetan rendimentu sustentável no asesu ba nesesidade bázika.

Dezigualdade ekonómika aumenta maski pobreza tun

Aleinde redusaun taxa pobreza, TLSLS 2024 hatudu katak dezigualdade ekonómika aumenta. Koefisiente Gini, indikadór estatístiku ne’ebé uza atu sukat dezigualdade iha distribuisaun, aumenta husi 0,31 iha 2014 ba 0,36 iha 2024. Iha indikadór ida ne’e, valór besik zero hatudu distribuisaun ne’ebé iguál liu, enkuantu valór besik ida hatudu dezigualdade ne’ebé aas liu. Aumentu 0,05 pontu Gini hatudu katak dezigualdade iha distribuisaun konsumu aumenta durante períodu ne’e.

Situasaun ida ne’e hatudu katak redusaun pobreza no redusaun dezigualdade la’ós rezultadu ne’ebé automatikamente akontese hamutuk. Pobreza bele tun, maibé se aumentu konsumu ka rendimentu la akontese ho ekuidade, diferensa entre grupu sira iha sosiedade bele sai boot liu tan.

Maibé, Koefisiente Gini de’it la deskreve kauza dezigualdade ka identifika grupu sira ne’ebé hetan benefísiu boot liu husi dezenvolvimentu. Atu komprende dinámika ida ne’e, presiza analiza distribuisaun konsumu tuir grupu rendimentu, diferensa entre área rurál no urbana, fonte rendimentu, empregu, transferénsia sosiál no asesu ba rekursu ekonómiku. Análize ne’e tenke mós haree ba distribuisaun benefísiu husi despeza públika, investimentu privadu no oportunidade ekonómika.

Ba La’o Hamutuk, avaliasaun dezenvolvimentu la bele haree de’it taxa kreximentu PIB ka redusaun taxa pobreza nasionál. Presiza hatene se mak hetan benefísiu husi kreximentu, se mak kontinua hela iha kotuk no oinsá polítika públika bele hamenus dezigualdade. Governu no INETL tenke publika análize desagregadu no informasaun metodolójiku ne’ebé klaru, atu sosiedade bele komprende no avalia mudansa ne’ebé akontese. Presiza mós nota katak, presiza uza Gini atu halo komparasaun maibé menus ema riku sira iha Timor-Leste mak partisipa iha peskiza ida ne’e, nune’e la dun iha reprezentasaun signifikante ruma. 

Progresu iha servisu báziku tenke akompaña ho kualidade no sustentabilidade

TLSLS 2024 mós hatudu progresu iha asesu ba infraestrutura bázika. Entre 2014 no 2024, persentajen populasaun ne’ebé la iha asesu ba eletrisidade tun husi 27,9% ba 1,7%. Persentajen populasaun ne’ebé la iha asesu ba bee hemu seguru tun husi 25,4% ba 9,1%, enkuantu persentajen ne’ebé la iha asesu ba saneamentu adekuadu tun husi 39,6% ba 24,4%. Iha períodu hanesan, persentajen populasaun ne’ebé hela iha uma ne’ebé relatóriu konsidera adekuada aumenta husi 22,4% ba 42,6%.

Progresu hirak ne’e importante ba hadi’a kondisaun moris, maibé dadus kona-ba asesu la signifika automatikamente katak servisu hirak ne’e iha kualidade di’ak, funsiona durante tempu tomak, kustu asesivel ka sustentável. Família sira bele iha ligasaun eletrisidade, maibé kontinuidade fornesimentu no kustu atu selu ba eletrisidade mós afeta sira nian moris – liu-liu folin atu selu ba eletrisidade sa’e liu tan bainhira Timor-Leste sofre rai naruk fiskál. Hanesan mós, asesu ba fonte bee la garante katak bee seguru no sufisiente ho maneira sustentavel.

Tanba ne’e, polítika públika labele limite de’it ba infraestrutura ne’ebé harii ka númeru uma-kain ne’ebé hetan asesu, maibé mós kualidade, estavel, sustentavel, kustu no manutensaun servisu. Informasaun kona-ba ezekusaun orsamentál, kustu operasaun, rezultadu no benefisiáriu tenke disponivel ba públiku, atu permite komunidade no Parlamentu Nasionál monitoriza prestasaun servisu.

Iha setór enerjia, dependénsia ba kombustivel solar husi importasaun no kustu operasaun ba sistema eletrisidade presiza hetan análize transparente. Investimentu iha enerjia renovavel, efisiénsia enérjetika no manutensaun rede tenke sai parte husi estratéjia nasionál ne’ebé buka hametin seguransa enérjetika no hamenus vulnerabilidade ba mudansa iha folin importasaun. Polítika ne’e mós presiza konsidera kapasidade família atu selu no kustu tomak durante tempu naruk.

Iha setór bee, asesu ba fonte bee la garante katak komunidade hetan bee seguru no sufisiente, estavel no sustentavel. Mudansa klimátika, udan ne’ebé la regulár, infraestrutura limitadu no jestaun rekursu bele aumenta komunidade nian vulnerabilidade. Tanba ne’e, protesaun bee-matan, rekolla no armazenamentu bee-udan, manutensaun ba sistema abastesimentu no monitorizasaun kualidade bee tenke sai prioridade. Planeamentu ba bee no enerjia mós tenke iha koordenasaun di’ak, liu-liu bainhira hasai bee husi rai ne’ebé depende ba eletrisidade.

Pobreza rurál no nesesidade atu hametin ekonomia doméstika

Agrikultura iha papél importante iha família rurál sira nian moris, seguransa ai-han no ekonomia nasionál. Tuir Organizasaun Nasoins Unidas ba Ai-han no Agrikultura (FAO), agrikultura kontribui 16,7% ba Produtu Internu Brutu (PIB) iha 2023 no sai fonte moris ba parte boot husi populasaun. FAO mós hatudu katak produtividade agrikultura kontinua ki’ik, ho obstákulu ne’ebé inklui asesu limitadu ba ekipamentu, irrigasaun, merkadu no ligasaun valór produtu. Tuir konta nasionál INETL, agrikultura kontribui 20.4% iha 2025.

Maibé, kontribuisaun agrikultura ba PIB la signifika katak agrikultór ki’ik sira hetan rendimentu adekuadu ka katak família rurál sira hotu iha seguransa ai-han. Produtór sira presiza asesu ba bee no irrigasaun, ekipamentu, asisténsia téknika, armazenamentu, transporte, kréditu ne’ebé apropriadu no merkadu ne’ebé justu.

Investimentu públiku tenke responde ba nesesidade hirak ne’e, la’ós liu de’it husi projetu infraestrutura boot, maibé mós liu husi apoiu prátiku ba agrikultura familiár no negósiu lokál. Aumenta produtividade, hamenus lakon produtu antes, durante no hafoin koleta, hadi’a ligasaun entre produtór no merkadu, no dezenvolve prosesamentu produtu iha rai-laran bele ajuda aumenta rendimentu família no kria oportunidade servisu.

Governu presiza mós konsidera oinsá polítika komérsiu, importasaun, transporte no infraestrutura sira bele afeta produtór lokál sira, parte sira interesada halo kampaña no edukasaun populár hodi sosa no konsumu produtu lokál atu kontribui ba hetan solusaun signifikante ba dezafiu existente. Investimentu iha produsaun doméstika tenke akompaña ho apoiu tékniku, asesu merkadu no planeamentu ne’ebé permite agrikultór sira hetan benefísiu husi sira nian produtu. La ho medida hirak ne’e, aumentu investimentu la garante katak produsaun aumenta ka rendimentu família sai di’ak liu tan.

Pobreza la’ós problema rendimentu de’it , maibé iha relasaun ho nutrisaun, saúde, edukasaun, bee hemu seguru, saneamentu no uma ne’ebé seguru ne’ebé bele influensia kapasidade família sira atu aprende, servisu no partisipa iha vida públika. Tanba ne’e, polítika publika kontra pobreza presiza iha estratéjia integradu, ho prioridade ba komunidade rurál no família sira ne’ebé enfrenta falta nesesidade bázika oioin. Programa sira tenke dezenvolve ho partisipasaun komunidade, inklui feto, joven, ema ho defisiénsia no grupu sira ne’ebé normálmente menus asesu ba prosesu desizaun.

OJE 2027 no Fundu Petrolíferu: rekursu públiku tenke transforma ekonomia

Orsamentu Jerál Estadu (OJE) nudár instrumentu importante atu uza rekursu públiku ba hadi’a povu nian moris. Proposta OJE 2027 ho montante biliaun $2.6 ne’ebé agora daudaun iha prosesu apresiasaun parlamentár no tuir kalendáriu sira durante fulan outobru no novembru sei halo audiénsia parlamentár no komisaun sei relatóriu paresér antes diskusaun iha plenária parlamentár.

Maibé, montante orsamentu de’it seidauk garante ba redusaun pobreza se despeza sira la ajuda atu aumenta produtividade, rendimentu família no oportunidade servisu. Parlamentu Nasionál no parte interesada sira labele avalia de’it montante hira mak Governu husu atu gasta, maibé mós diskute atu gasta oinsá, sé mak hetan benefísiu, no rezultadu ne’e sustentável ka lae.

Programa prinsipál sira tenke publika objetivu ne’ebé bele sukat, liña baze, benefisiáriu, prazu, kustu, entidade responsavel no indikadór husi rezultadu sira. Informasaun kona-ba ezekusaun orsamentál no rezultadu tenke disponivel ho regularidade no iha formatu ne’ebé públiku bele asesu. Ida ne’e permite Parlamentu, parte interesada hotu no komunidade sira bele diskute rekursu públiku bele prodús mudansa real iha povu nian moris ka lae.

Fundu Petrolíferu nudár patrimóniu nasionál ne’ebé depende ba rekursu naturál ne’ebé la renovavel. Tanba ne’e, nian utilizasaun tenke trata tuir sustentabilidade fiskál, benefísiu sosiál no ekonómiku, kapasidade produtiva ne’ebé harii no direitu jerasaun sira iha futuru. Se despeza públika kontinua depende ba rendimentu no mehi petróleu la ho diversifika ekonomia doméstika, aumenta produtividade no kria servisu ne’ebé dignu, Timor-Leste sei kontinua vulneravel ba hapara reseita petróleu.

Rekursu naturál ne’ebé limitadu tenke transforma ba kapasidade produtiva, seguransa ai-han, servisu públiku ne’ebé di’ak no ekonomia doméstika ne’ebé forte. Investimentu tenke diskute tuir kustu no benefísiu iha tempu naruk, impaktu ambientál, distribuisaun benefísiu no kapasidade instituisaun atu garante manutensaun. OJE 2027 indika despeza boot ba fantazia petrolífera, liuliu iha 2028 no tinan sira tuir mai.  Ita bele buka dalan di’ak liu atu hadi’ak familia kiak sira nia moris.

Tanba ne’e, La’o Hamutuk husu ba Governu no Parlamentu Nasionál atu trata OJE 2027 bazeia ba evidénsia, nesesidade komunidade no atu atinje rezultadu ne’ebé bele sukat. Investimentu iha agrikultura, bee, saneamentu, enerjia renovavel, saúde no edukasaun tenke responde ba povu nian nesesidade no iha planu ba manutensaun. Parseiru dezenvolvimentu sira mós tenke koordena ho prioridade nasionál, evita duplikasaun projetu no hametin kapasidade nasionál, la’ós kria dependénsia ba projetu ne’ebé para bainhira finansiamentu remata.

Konkluzaun

Redusaun taxa pobreza nasionál husi 48,4% ba 37,0% entre 2014 no 2024 nudár progresu importante ba Povu no Nasaun Timor-Leste, maske kontinua ho pobreza ne’ebé as liu iha nasaun sira iha membru ASEAN sira seluk. Maibé, taxa pobreza rurál ne’ebé aas, dezigualdade iha distribuisaun konsumu ne’ebé aumenta no dezafiu iha servisu báziku hatudu katak luta kontra pobreza tenke kontinua.

Ba La’o Hamutuk, prioridade mak transforma progresu estatístiku ba mudansa ne’ebé família sira sente iha sira nian moris loro-loron. Ida ne’e presiza polítika públika ne’ebé bazeia ba evidénsia, investimentu ne’ebé responde ba nesesidade komunidade sira nian, apoiu ba ekonomia produtiva doméstika no jestaun prudente ba Fundu Petrolíferu.

Susesu dezenvolvimentu tenke sukat husi aumenta rendimentu família, hametin seguransa ai-han, servisu ne’ebé dignu no asesu ba eletrisidade, bee no saneamentu ne’ebé seguru no sustentável. Objetivu la’ós de’it atu hamenus taxa pobreza iha estatístika, maibé atu garante katak ema hotu iha oportunidade atu moris ho dignidade no patrimóniu nasionál serve ba interese públiku no jerasaun sira tuir mai.

23 October 2026

Timor-Leste Hetan Pontu Hamlaha Aas Liu iha Ázia Leste no Sudeste: La’o Hamutuk Husu Mudansa Estruturál, La’ós Resposta Emerjénsia De’it

 Artigu ida ne'e hanesan PDF 

Relatóriu Índise Hamlaha Globál (Global Hunger Index — GHI) 2026 atribui ba Timor-Leste pontu 32,5, iha kategoria “Sériu” (Serious), no tau Timor-Leste iha pozisaun 114 iha lista 2026. Iha Ázia Leste no Sudeste, Timor-Leste iha pontu hamlaha aas liu. Tabela GHI 2026 hatudu katak pontu Timor-Leste nian mak 27,3 iha 2018 no 32,5 iha 2026; mudansa ne’e tenke interpreta tuir metodolojia no dadus referénsia ne’ebé uza iha relatóriu foun.

Ba La’o Hamutuk, rezultadu ne’e sai alerta sériu ida kona-ba seguransa ai-han no nutrisaun iha Timor-Leste. Hamlaha no malnutrisaun la’ós de’it problema kona-ba falta ai-han maibé mós liga diretamente ho kiak, asesu limitadu ba dieta nutritiva, produsaun agríkola ne’ebé la sufisiente, dependénsia ba importasaun no polítika públika ne’ebé seidauk garante reziliénsia ba família hotu.

Ami sujere katak resposta ba hamlaha presiza la’o hamutuk ho mudansa estruturál iha ekonomia, agrikultura, nutrisaun no protesaun sosiál. Medida emerjénsia sira importante, maibé la bele sai substitutu ba investimentu ne’ebé atu prevene krize no hametin kapasidade família atu sustenta sira nian moris.

Dependénsia ba importasaun aumenta vulnerabilidade

Tuir Programa Ai-han Mundiál (World Food Programme — WFP), Timor-Leste depende ba importasaun liu 60% husi nia fornesimentu ai-han. Iha tempu hanesan, agrikultura mak sai fonte importante populasaun ba sira nian moris, maibé produsaun nafatin ki’ik tanba produtividade ne’ebé ki’ik, asesu limitadu ba merkadu no impaktu husi udan ne’ebé la regular, rai maran no inundasaun.

Dependénsia ba importasaun ida ne’e halo família sira vulneravel ba mudansa presu iha merkadu internasionál no interrupsaun iha aprovizionamentu. Bainhira produsaun lokál tun ka presu ai-han sa’e, família ho rendimentu ki’ik sira enfrenta difikuldade boot atu garante ai-han sufisiente no nutritivu ba membru hotu.

La’o Hamutuk konsidera katak soberania ai-han tenke sai prioridade nasionál. Ida ne’e la signifika atu taka merkadu ba importasaun maibé atu hametin kapasidade Timor-Leste ba prodús ai-han lokál, apoia agrikultór familiár, hadi’a distribuisaun no garante katak família hotu bele hetan ai-han ne’ebé nutritivu no iha kbiit ba sosa.

El Niño aumenta risku ba produsaun no nutrisaun

Organizasaun Meteorolójika Mundiál (World Meteorological Organization — WMO), iha nian atualizasaun loron 3 Setembru 2026, hatudu katak El Niño forma ona no iha probabilidade aas tebes atu kontinua to’o Fevereiru 2027. Fenómenu ne’e bele altera padraun udan no temperatura, no aumenta risku rai maran, manas ekstremu no impaktu ba produsaun agríkola.

Governu Timor-Leste, iha komunikadu loron 15 Outubru 2026 kona-ba preparasaun nasionál ba El Niño, hatete katak previzaun sira hatudu posibilidade atu iha udan entre Novembru 2026 no Abril 2027. Risku hirak ne’e bele afeta asesu ba bee, produsaun agríkola, saúde, nutrisaun no abastesimentu bee.

Iha loron 19 Juñu 2026, Prezidente Repúblika José Ramos-Horta apela ba Governu atu hametin preparasaun nasionál, inklui kriadór grupu servisu interministeriál no konsiderasaun kona-ba orsamentu espesiál atu apoia komunidade vulneravel.

La’o Hamutuk rekoñese nesesidade atu prepara sedu. Maibé, preparasaun tenke sai planu asaun ne’ebé klaru, ho responsabilidade institusionál, orsamentu, kalendáriu, indikadór rezultadu no mekanizmu monitorizasaun. Governu tenke foti medida antes família sira lakon produsaun, bee ka kapasidade atu sosa ai-han.

El Niño la’ós kauza úniku ba hamlaha maibé bele aumenta risku ne’ebé eziste ona tanba kiak, produsaun lokál ne’ebé fraku, infraestrutura bee ne’ebé la sufisiente no asesu limitadu ba servisu públiku. Tanba ne’e, resposta klimátika tenke liga diretamente ho polítika agríkola, nutrisaun no protesaun sosiál.

Malnutrisaun labarik mak alerta ba futuru nasaun nian

GHI 2026 uza indikadór malnutrisaun no saúde labarik ne’ebé dadus referénsia ba períodu oioin. Estimatizasaun sira hatudu katak atrazu kreximentu labarik (stunting) no malnutrisaun aguda (wasting) kontinua sai dezafiu sériu ba Timor-Leste. Númeru sira ne’e la signifika katak indikadór hotu-hotu sukat iha 2026; tanba ne’e, tenke interpreta tuir períodu dadus no metodolojia ne’ebé relatóriu uza.

WFP mós informa katak análize Klasifikasaun Integrada ba Faze Seguransa Ai-han (Integrated Food Security Phase Classification — IPC), ne’ebé publika iha 2024, identifika uma-kain 27% ho inseguransa ai-han aguda. Análize kustu dieta ne’ebé atualiza iha 2023 hatudu katak 75% uma-kain la iha kapasidade atu selu ba dieta nutritiva, no kustu ai-han aumenta 78% entre 2019 no 2023. Dadus hirak ne’e refere ba períodu diferente, maibé hatudu nafatin difikuldade estruturál ne’ebé família barak enfrenta atu hetan dieta nutritiva.

Malnutrisaun labarik la’ós problema saúde nian de’it maibé bele afeta kreximentu, dezenvolvimentu kognitivu, aprendizajen no oportunidade iha futuru. Tanba ne’e, prevensaun no tratamentu malnutrisaun tenke sai prioridade nasionál, liu husi ligasaun entre saúde, nutrisaun, agrikultura, bee moos, saneamentu, edukasaun no protesaun sosiál.

Governu tenke asegura katak inan isin rua, inan fó-susu no labarik sira hetan apoiu nutritivu no servisu saúde ne’ebé apropriadu. Sentru saúde hotu-hotu mós presiza iha kapasidade atu deteta no trata malnutrisaun, no fó suplementasaun mikronutriente tuir orientasaun saúde públika.

Prioritiza povu nia moris, agrikultura familiár no soberania ai-han

La’o Hamutuk defende prinsipiu dezenvolvimentu sustentavel ne’ebé fó prioridade ba povu nian nesesidade, justisa sosiál no sustentabilidade ekonómika. Rekursu públiku limitadu tenke uza ho responsabilidade no transparénsia, ho konsiderasaun ba benefísiu diretu ba família no kapasidade produtiva nasionál.

Investimentu iha agrikultura familiár, irrigasaun, armazenamentu bee no ai-han, apoiu tékniku ba agrikultór, fini ne’ebé adapta ba kondisaun lokál no asesu ba merkadu bele hametin produsaun, kria oportunidade servisu no hamenus vulnerabilidade ba mudansa presu iha merkadu internasionál.

Programa merenda eskolár mós bele liga nutrisaun labarik ho produsaun nasionál. Bainhira programa sosa ai-han hosi agrikultór lokál tuir padraun kualidade no presu ne’ebé justu, nia bele ajuda labarik hetan hahán nutritivu no kria merkadu mais estavel ba produtór ki’ik sira.

Ba La’o Hamutuk, soberania ai-han la bele limita ba deklarasaun polítika maibé presiza apoiu finanseiru, polítika públika no mekanizmu implementasaun ne’ebé konkretu, ne’ebé rezultadu bele sukat no públiku bele monitoriza.

Rekomendasaun ba asaun imediata no mudansa estruturál

La’o Hamutuk husu Governu atu foti medida sira tuirmai:

  1. Hametin protesaun sosiál ba família vulneravel, Identifika no fornese apoia sedu ba uma kain sira ne’ebé iha risku aas ba inseguransa ai-han, liu-liu iha komunidade ne’ebé sofre falta bee, produsaun agríkola menus ka asesu limitadu ba merkadu. Apoiu tenke bazeia ba dadus atualizadu, kritériu transparente no mekanizmu ne’ebé garante ajuda to’o ba família ne’ebé presiza.

  2. Aumenta investimentu iha agrikultura familiár, Prioritiza irrigasaun, armazenamentu bee, fini ne’ebé adapta ba kondisaun lokál, formasaun téknika no apoiu ba agrikultór. Medida hirak ne’e tenke adapta ba kondisaun klimátika no nesesidade komunidade ida-idak.

  3. Liga merenda eskolár ho produsaun lokál, Hadi’a programa merenda eskolár atu garante ai-han nutritivu ba labarik no aumenta oportunidade merkadu ba agrikultór ki’ik sira. Governu tenke publika informasaun kona-ba produsaun ne’ebé fa’an no sosa, kritériu selesaun fornese¬dór, kualidade ai-han no ezekusaun orsamentu.

  4. Hametin servisu nutrisaun no saúde, Asegura deteksaun sedu ba malnutrisaun, tratamentu apropriadu, suplementasaun mikronutriente tuir orientasaun saúde públika, no monitorizasaun kreximentu labarik. Prioridade tenke fó ba inan isin-rua, inan fó-susu no labarik ki’ik sira.

  5. Publika planu asaun no orsamentu ba El Niño, Governu tenke hatudu medida preparasaun no resposta, instituisaun responsavel, orsamentu alokadu, kalendáriu implementasaun no indikadór rezultadu. Informasaun kona-ba ezekusaun orsamentu no benefisiáriu tenke asesivel ba Parlamentu Nasionál, sosiedade sivíl, media no komunidade.

  6. Hametin monitorizasaun no akontabilidade, Publika dadus atualizadu kona-ba presu ai-han, disponibilidade bee, produsaun agríkola, inseguransa ai-han no nutrisaun. Dadus ne’e tenke uza ba orienta desizaun públika no permite avaliasaun independente kona-ba rezultadu polítika no programa Governu nian.

Apelu ba media no públiku

La’o Hamutuk husu jornalista no media atu halo kobertura kle’an, independente no bazeia ba evidénsia kona-ba hamlaha, malnutrisaun, produsaun agríkola no preparasaun ba El Niño. Media iha papél importante atu hato’o informasaun ne’ebé loos, fó espasu ba komunidade afetada no monitoriza implementasaun kompromisu Governu nian.

La’o Hamutuk husu mós ba instituisaun públika, parseiru dezenvolvimentu, organizasaun agrikultór no komunidade atu hamutuk defende medida ne’ebé responde ba nesesidade imediata no muda kauza estruturál husi inseguransa ai-han.

Timor-Leste presiza resposta emerjénsia bainhira povu hasoru risku, maibé presiza liu tan polítika no investimentu ne’ebé bele hamenus família sira nian vulnerabilidade iha futuru. Seguransa ai-han tenke sai prioridade públika permanente, la’ós resposta temporária bainhira krize mosu.

Referénsia