Link to this article in English
Iha loron 2 fulan Setembru 2026, TimorGAP, E.P. fó sai katak deside ona atu sosa partisipasaun 10% husi Osaka Gas Australia iha projetu Greater Sunrise. Tranzasaun ne’e tenke hetan aprovasaun husi Governu no autoridade sira ne’ebé relevante. Partisipasaun TimorGAP sei aumenta husi 56,56% ba 66,56%, enkuantu Woodside sei iha 33,44%. Akizisaun ida ne’e inklui interese Osaka Gas iha PSC 03-19 no PSC 03-20, no lisensa retensaun NT/RL2 no NT/RL4, durante finalizasaun PSC foun tuir Tratadu Fronteira Marítima Timor-Leste-Austrália. TimorGAP hateten katak aumentu partisipasaun ne’e sei ajuda avansa servisu pendente no prosesu hili konseitu dezenvolvimentu LNG ba Greater Sunrise, maibé seidauk klaru.Faktu hirak ne’e hatudu katak Timor-Leste, liu husi empreza nasionál, hakarak aumenta papél iha projetu ida ne’e, maibé aumentu propriedade la bele konsidera nudár garantia katak povu sei hetan benefísiu boot liu husi projetu. Propriedade boot liu bele fó espasu atu iha influénsia boot liu iha desizaun, maibé mós bele lori responsabilidade boot liu husi aspetu finansiamentu no kustu relevante sira seluk, inklui asume risku.
Iha 24 Setembru 2026, Ministru Petróleu no Rekursu Minerál hateten katak presu akizisaun seidauk bele divulga ba públiku, Ministru ne’e mós hateten katak aumentu partisipasaun husi 56,56% ba 66,56% sei aumenta nesesidade finansiamentu husi parte Estadu. Tanba presu no estrutura finansiamentu tranzasaun foun seidauk públiku, públiku labele halo konkluzaun kona-ba nian kustu loloos. Maibé, situasaun ida ne’e rasik justifika nesesidade atu husu: osan hira mak sei gasta? osan ne’e mai husi ne’ebé? obrigasaun saida mak sei mosu hafoin husi aumenta persentajen partisipasaun iha projetu? no sé mak sei lori risku bainhira kustu aumenta?
Enkuantu TimorGAP empresta t$650 husi Fundu Petrolifeiru (FP) ba sosa partisipasaun iha Greater Sunrise husi Shell no ConocoPhillips iha 2018. TimorGAP (no Woodside) dezvaloriza ‘investimentu’ ida ne’e ba zero. BCTL dezvaloriza 39%. Tuir akordu orijinál, TG tenke hahú atu selu fali liu tokon $120 kada tinan iha 2028, maibé tanba TimorGAP sei labele, iha proposta atu adia pagamentu inisiál to’o 2033, no atu prolonga empréstimu husi 2037 ba 2042.
Pergunta hirak ne’e importante tanba Greater Sunrise la’ós projetu ho osan ne’ebé bele tama kedas iha konta Estadu ka Fundu Petrolíferu. Rekursu gás iha rai okos presiza konseitu dezenvolvimentu ne’ebé viavel, infraestrutura, investimentu, merkadu, finansiamentu, akordu komersiál, enkuadramentu fiskál no kapasidade téknika no institusionál antes bele transforma sai rendimentu públiku. International Monetary Fund - IMF, instituisaun no parte interesada sira konsidera Greater Sunrise nudár oportunidade ida ba rendimentu ba estadu no esportasaun, maibé mós subliña katak finansiamentu husi Timor-Leste bele hamosu risku fiskál durante faze dezenvolvimentu, liuliu tanba Timor-Leste nian partisipasaun boot liu husi TimorGAP.
Presiza haree ho kuidadu husi Osaka Gas fa’an nian partisipasaun 10%, La’o Hamutuk la konsidera Osaka Gas nian desizaun atu sai hanesan evidénsia katak Greater Sunrise la viavel, tanba faktu públiku atuál la permite halo konkluzaun kona-ba ida ne’e. Hanesan ne’e mós, akizisaun husi TimorGAP labele konsidera hanesan prova katak projetu sei lori retornu signifikante ba povu Timor-Leste.
Husi perspetiva La’o Hamutuk, asuntu prinsipál la’ós de’it atu kontra ka favorese akizisaun ida ne’e maibé presiza diskute oinsá Timor-Leste uza nian patrimóniu públiku no hili nian dalan dezenvolvimentu, aumenta partisipasaun iha projetu petróleu no gás ho kustu boot bele aumenta envolvimentu Estadu iha setór estrativu. Bainhira kapitál públiku no kapasidade institusionál gasta liu tan ba projetu ida ne’e, tenke haree mós ba oportunidade ne’ebé bele lakon iha agrikultura, peska, indústria lokál, produsaun ai-han, enerjia renovavel, infraestrutura produtiva, edukasaun, saúde no empregu ba juventude.
Ida ne’e mak kustu oportunidade, Osan públiku ne’ebé kompromete ba projetu ida, la bele uza iha tempu hanesan ba prioridade estratéjiku sira seluk. Tanba ne’e, pergunta ba Governu no TimorGAP la’ós de’it se Greater Sunrise bele fó benefísiu boot ka ki’ik maibé bele husu benefísiu ne’e iha valór ka lae ho kustu no risku ne’ebé povu tenke asume, no osan ne’ebé kompromete ba projetu ne’e sei ajuda ka lae se ita uza ba harii setór ekonómiku sira seluk? Enkuantu husi 2011-2026 TimorGAP simu subsídiu husi Povu no Governu Timor-Leste hamutuk tokon $362 (la inklui tokon $650 empresta husi Fundu Petrolíferu), maibé seidauk hetan retornu.La’o Hamutuk haree ida ne’e hanesan parte husi problema dezenvolvimentu ne’ebé boot liu: Timor-Leste tenke sai husi dependénsia ba rekursu naturál naun renovavel, la’ós aumenta dependénsia kle’an liu tan. Greater Sunrise bele sai fonte rendimentu foun no bele kontribui ba reseita fiskál no ekonomia, maibé labele sai razaun atu adia investimentu iha ekonomia produtiva, diversifikada no sustentável. Estratéjia ida ne’ebé depende liu tan ba petróleu no gás bele hamosu vulnerabilidade bainhira presu, merkadu, kustu ka kondisaun komersiál aumenta ka muda. Estratéjia ida ne’ebé uza rekursu naun renovavel ba harii kapasidade produsaun, kapitál umanu no enerjia renovavel bele ajuda prepara ekonomia ba períodu seguru no naruk bainhira petróleu no gás hotu.
Tanba ne’e, diskusaun kona-ba akizisaun 10% Osaka Gas nian labele para iha númeru 66,56% maibé presiza diskute kona-ba presu tranzasaun, fonte no estrutura finansiamentu, obrigasaun investimentu iha futuru, risku ba patrimóniu públiku, avaliasaun ekonómika no finanseira, no planu atu asegura benefísiu ba povu. Aumenta 10% partisipasaun aumenta TG nian obrigasaun ba Capex (Capital expenditure) ba Greater Sunrise husi biliaun $7.4 até biliaun $8.7. Parlamentu no instituisaun fiskalizasaun tenke haree evidénsia ne’ebé bele sustenta desizaun; jornalista no universidade bele analiza dadus; sosiedade sivíl no komunidade sira tenke husu no debate.Transparénsia iha kazu ida ne’e la’ós buat administrativu de’it maibé nudár parte husi proteje patrimóniu estadu Nasaun no povu Timor-Leste nian. Bainhira envolve risku kontra interese públiku, povu iha direitu atu hatene saida mak Estadu, povu sei asume no tanba sa tenke asume. La’o Hamutuk enkoraja Governu no TimorGAP atu públika informasaun no dokumentu ne’ebé bele divulga legalmente, no atu akontabiliza ho klaru kona-ba valór akizisaun, obrigasaun finansiál, risku no benefísiu ne’ebé sei hetan.
Ikus liu, pergunta boot ida kona-ba Greater Sunrise la’ós “Timor-Leste iha propriedade ka partisipasaun hira?” maibé “propriedade ida ne’e sei lori kustu hira, sé mak sei asume risku, no saida mak povu sei hetan?” Soberania ekonómika la’ós de’it kona-ba sai proprietáriu boot liu iha petróleu no gás maibé mós kona-ba kapasidade atu foti desizaun ho responsabilidade, proteje osan públiku, kontrola risku no uza patrimóniu naturál atu harii futuru ida ne’ebé produtiva, diversifikada no sustentável.
Tanba ida ne’e, La’o Hamutuk enkoraja presiza iha diskusaun públiku ne’ebé livre, informadu no bazeia ba evidénsia. Akizisaun 10% husi Osaka Gas nudár desizaun ne’ebé bele afeta ba patrimóniu no futuru ekonomia Timor-Leste. Públiku no Parlamentu Nasionál iha direitu atu husu, atu hatene no atu haree evidénsia antes deside atu aumenta risku ba finansas públiku.




No comments:
Post a Comment